Niepodległość Augustowa i Ziemi Augustowskiej

Bartosz Lipiński

Zapowiedź autora artykułu:

Treść artykułu:

Proszę powiedzieć, dlaczego na Ziemię Augustowską niepodległość nie zawitała 11 listopada 1918 roku, ale później?

-Przygotowania do odzyskania niepodległości prowadzili członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, silnie rozbudowanej w Augustowie, Bargłowie i Sztabinie. 11 listopada 1918 roku dotarł rozkaz do podjęcia działań bojowych. Sytuację ułatwiał fakt, że okupujący Augustów żołnierze niemieccy wyrażali publicznie niechęć do trwającej wojny, pragnęli powrotu do swoich domów. 12 listopada członkowie augustowskiej komendy POW przy pomocy zradykalizowanych żołnierzy niemieckich rozbroili oficerów, wypuścili z niewoli aresztowanych 102 Peowiaków i opanowali miasto. Jeszcze tego samego dnia rozbroili Niemców w Bargłowie i Netcie, zdobywając duże ilości broni i sprzętu wojskowego. To wystąpienie zbrojne zostało nawet górnolotnie nazwane mianem powstania augustowskiego. Jednocześnie podjęto działania zmierzające do utworzenia polskiej administracji.

13 listopada dokonano wyboru Rady Miejskiej na czele z szanowanym aptekarzem Stanisławem Stankiewiczem jako przewodniczącym i zarazem burmistrzem. 17 listopada w wyniku kooptacji po dwóch delegatów z każdej z 13 gmin Rada Miejska przekształciła się w Radę Zarządzającą Miasta Augustowa i Powiatu Augustowskiego i przejęła władzę w całym powiecie. Przystąpiono do tworzenia milicji, której komendantem został Stanisław Warakomski. O podjętych działaniach został powiadomiony Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. 20 listopada rząd polski przysłał komisarza Tadeusza Podoskiego, który został pierwszym starostą augustowskim. Niestety, podjęte działania niepodległościowe nie zaowocowały przyłączeniem Augustowszczyzny do Macierzy. Suwalszczyzna, a w jej składzie Augustowszczyzna, mimo zawarcia przez walczące mocarstwa 11 listopada 1918 roku rozejmu, kończącego pierwszą wojnę światową, nadal pozostała pod okupacją niemiecką. Niepodległość zawitała na naszą ziemię dopiero w lipcu 1919 roku.

Jak wyglądały realia życia w Augustowie w okresie między listopadem 1918 roku, a lipcem roku następnego?

-Niemcy zatrzymali swe wojska okupacyjne na naszej ziemi. Choć okupacja miała mieć charakter przejściowy, w lutym 1919 roku sprowadzili dodatkowe siły, demonstrując wrogi stosunek do ludności polskiej. Przedłużającą się okupację Niemcy wykorzystywali do eksploatacji ekonomicznej, zwłaszcza Puszczy Augustowskiej, oraz otwartego wspierania roszczeń do całej Suwalszczyzny ze strony powstającego państwa litewskiego. 24 marca 1919 roku na konferencji pokojowej w Paryżu rząd litewski formalnie zgłosił pretensje do całej guberni suwalskiej, w tym także do Powiatu Augustowskiego.

W związku z niepewną przyszłością Augustowszczyzny i Suwalszczyzny podjęto trud odbudowy POW, wzmocnionej przez II Oddział Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego doświadczonymi oficerami i podoficerami z 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. Dokonano reorganizacji struktur, tworząc jeden Okręg Obrony Kresów Suwalskich, przygotowując ludność polską do wypędzenia okupantów. Wzrost aktywności POW był konieczny, świadczył bowiem o polskości tej ziemi, oraz hamował agresywne poczynania żołnierzy niemieckich wobec Polaków. Niemcy, odnosząc się z wrogością do ludności polskiej, dopuszczali się gwałtów i grabieży, głównie bydła i żywności, nakładali kontrybucje. Dochodziło do pobicia bezstronnych ludzi, aresztowano podejrzewanych o przynależność do POW i opowiadających się jednoznacznie za polskością. Represje osiągnęły punkt kulminacyjny w czerwcu 1919 roku w okresie podejmowania decyzji o przyszłości Augustowszczyzny.

21 czerwca Niemcy dopuścili się znieważenia augustowskich policjantów, 27 czerwca dotkliwie pobili komisarza Żurawicza i 7 policjantów oraz napotkanych przechodniów. Tego dnia Niemcy przyprowadzili do Augustowa dwóch wziętych do niewoli żołnierzy polskich i goniąc ich przez miasto, okrutnie skatowali. Potem urządzili pogrom, bijąc każdego napotkanego przechodnia. 29 czerwca wrzucali granaty do mieszkań na ulicy Długiej (3 Maja). Ludność Augustowa była zubożała i cierpiała głód, w mieście brakowało chleba i podstawowych środków do życia, a Niemcy utrudniali przywóz i rekwirowali dostarczaną żywność. Ich zapędy hamowały oddziały partyzanckie POW.

8 lipca pod Tajnem doszło do starcia, w którym oddział porucznika Antoniego Lipskiego w trzygodzinnej bitwie powstrzymał dwie niemieckie kompanie piechoty wzmocnione karabinami maszynowymi. Pobici Niemcy musieli ustąpić i wycofać się do Prus. Równocześnie z walką zbrojną w pierwszych miesiącach 1919 roku prowadzono akcję zbierania wśród ludności polskiej podpisów, potwierdzających chęć przynależności do Polski, którą zadeklarowało ponad 28 tysięcy osób. Podpisy przekazano Radzie Ambasadorów. Sojusznicza Rada Czterech w następstwie żądań litewskich 18 czerwca 1919 roku wyznaczyła polsko-litewską linię demarkacyjną od Rutek, przez Turówkę, jezioro Necko i Kanał Augustowski w kierunku Oran, dzielącą nie tylko powiat augustowski, lecz nawet sam Augustów (cmentarz znajdowałby się już na terenie Litwy). Przeciwko takiemu stanowisku ostro zaprotestował rząd polski.

9 lipca w trakcie debaty parlamentarnej pochodzący z Augustowa poseł ks. Stanisław Szczęsnowicz wezwał rząd do podjęcia najenergiczniejszych kroków w celu uwolnienia Suwalszczyzny. Jednocześnie wysłana przez Tymczasową Radę Obywatelską Okręgu Suwalskiego, reprezentującą ludność polską z powiatów augustowskiego, suwalskiego i sejneńskiego, delegacja uczestniczyła w opracowaniu przez ministerstwo spraw zagranicznych dokumentów, w których uzasadniano polskie prawa do Suwalszczyzny. Podejmowane działania przyniosły pozytywny rezultat. 25 lipca 1919 roku Niemcy opuścili Augustów, a 26 lipca 1919 roku Rada Najwyższa wytyczyła nową linię graniczną, tzw. linię Focha, która została potem przyjęta za linię graniczną. Powiat augustowski został przyznany Polsce.

Możemy wskazać postać szczególnie zasłużoną w odzyskanie niepodległości przez Augustów?

-Bez wątpienia taką pierwszoplanową osobą był ksiądz Stanisław Szczęsnowicz, pochodzący z Augustowa wielce szanowany duchowny, proboszcz i dziekan suwalski. Aktywnie włączał się w działalność charytatywną w czasie pierwszej wojny światowej, w listopadzie 1914 roku wszedł w skład Suwalskiego Komitetu Obywatelskiego i był jego przedstawicielem w Gubernialnym Komitecie Obywatelskim. Wszedł w skład Tymczasowej Rady Okręgu Suwalskiego powołanej 13 listopada 1918 roku. W grudniu 1918 roku udał się do Warszawy, gdzie przedłożył memoriał w sprawie przyłączenia do Macierzy Suwalszczyzny. 16 lutego 1919 roku został wybrany posłem z powiatów augustowskiego, suwalskiego i sejneńskiego do Sejmu Ustawodawczego.

Czy wejściu wojsk polskich do Augustowa 26 lipca 1919 roku towarzyszyła jakaś huczna ceremonia lub świętowanie miejscowej ludności?

-Oficjalne powitanie Wojska Polskiego odbyło się w niedzielę 28 lipca. Uroczystość zgromadziła tłumy ludzi oraz miejscowe władze i przedstawicieli organizacji społecznych. Powitanie było połączone z defiladą, przemówieniami i uroczystą mszą świętą. Tak naprawdę dopiero wówczas Augustów poczuł prawdziwą wolność i niepodległość. Wcześniej żył w stanie zawieszenia, niepewności i wyczekiwania.

Dziękuję za rozmowę.

Rozm. Bartosz Lipiński