Bartosz Lipiński
Bartosz Lipiński
Zapowiedź autora artykułu:
Jak powstał Augustów i jak wyglądały jego początki?
Niedługo będziemy obchodzić 469. Rocznicę nadania praw miejskich Augustowowi, choć historycy spierali się nad tą datą.
-Augustów otrzymał prawa miejskie 17 maja 1557 roku. Data ta nie rozpoczyna jednak dziejów miasta, lecz kończy proces jego lokacji. Augustów został założony w trójstyku granic: Korony, Litwy i Prus. Granica pomiędzy Koroną i Litwą przebiegała na rzece Netcie. Tereny położone na północ i wschód od niej, np. obecny cmentarz, szpital, plaża miejska, osiedle Przylesie, część Baraków, Lipowiec i Koszary należały wówczas do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ówczesna Rzeczypospolita składa się bowiem z dwóch organizmów: Korony i z Litwy. Na zachód od Janówki, Rutek, Jeziorek rozciągały się już zależne od Rzeczypospolitej Prusy Książęce. Zygmunt August uznał, że aby ten teren pograniczny ożywić, należy założyć silny ośrodek miejski. Augustów, który otrzymał prawa miejskie 17 maja 1557 roku, istniał już wcześniej, a nadanie praw świadczyło o powodzeniu lokacji. Przez długi czas historycy próbowali ustalić, kiedy gród nad Nettą został założony. Przez wiele lat przyjmowano rok 1555 za początek miasta. Skąd się wzięła ta data?
Wybitny polihistor Jerzy Wiśniewski, który spędził w Augustowie wczesną młodość i jeszcze jako młodzieniec badał akta parafialne, wyliczył tę datę. Doszedł do tego na podstawie dokumentu z 1564 roku, który mówił, że Augustów miał jeszcze 3 lata zwolnienia podatkowego, tzw. wolnizny, inaczej woli, która kończyła się w roku 1567. W analizowanym dokumencie odczytał, że Augustów został założony na woli dwunastoletniej, a więc mógł korzystać przez dwanaście lat ze zwolnienia podatkowego, odjął ten okres i otrzymał rok 1555. I ta data przez wiele lat funkcjonowała w literaturze naukowej. Badając dzieje innych miast w naszym regionie nie spotkałem się nigdzie z tym, aby miasto uzyskiwało tak długi okres wolnizny. Inne ośrodki miejskie otrzymywały zwolnienie z podatków na okres dziesięciu lat, czyli były zakładane na dziesięcioletniej woli. Mocno mnie to zastanowiło. Skrupulatnie przeanalizowałem dokument dotyczący Augustowa i wówczas okazało się, że Augustów był założony na woli dziesięcioletniej, zaś profesor Wiśniewski źle odczytał zapis.
Gdy odejmiemy od roku 1567 dziesięć lat, otrzymujemy rok 1557, czyli datę nadania praw miejskich. Stało się jasne, że nie można roku 1555 uznawać za początek miasta. W międzyczasie profesor Józef Maroszek, który jest najwybitniejszym znawcą Podlasia w okresie staropolskim, odnalazł dokument mówiący, że 14 maja 1551 roku w Augustowie została uposażona parafia rzymsko-katolicka, a 15 maja 1553 roku prawosławna. Przybyły nowe interesujące fakty, ale ostatecznie także i one nie przesądzały o początkach Augustowa. Wyjaśnienie zagadki znalazłem podczas kwerendy w 1997 roku w archiwum w Wilnie. W aktach kapituły wileńskiej udało mi się wyszukać informację, która mówi, że decyzja o założeniu miasta zapadła w 1550 roku.
Jak potoczyły się pierwsze wieki istnienia Augustowa z punktu widzenia mieszkańców miasta i jego rozwoju?
-Dzieje Augustowa można podzielić na wyraźne etapy. W pierwszym tuż po założeniu miasto August lub miasto Augusta, bo tak je pierwotnie nazywano, rozwijało się bardzo pomyślnie. Świadczy o tym źródło z 1564 roku, mówiące o grodzie nad Nettą: „tak wielka osada miasta Augusta” czy relacja Aleksandra Gwagnina, który zanotował, że miasto „szerokim rozciągiem idzie”. Ten dynamiczny rozwój przerwał potop szwedzki, który w latach 1655-1660 doprowadził Augustów do ruiny. Kolejny cios zadała miastu epidemia dżumy w latach 1709-1711 w czasie wojny północnej. Liczba mieszkańców Augustowa liczącego przed potopem prawie 2 tysiące spadła do 154 ludzi w samym mieście i 402 w całej parafii. Wiek XVIII to okres odbudowy po zniszczeniach. Miasto uzyskało poziom sprzed potopu dopiero u schyłku Rzeczypospolitej, tuż przed zaborami. Najszybszy okres w rozwoju Augustowa przypadł na pierwszą połowę XIX wieku w czasach Królestwa Polskiego związanego unią personalną z Rosją. Nasze miasto było wówczas tytularną stolicą województwa augustowskiego, a potem guberni augustowskiej, przeżywało szybki rozwój gospodarczy i ludnościowy.
Zadecydowały o tym inwestycje centralne: przeprowadzenie traktu petersburskiego – najważniejszej drogi bitej i budowa Kanału Augustowskiego -najważniejszej inwestycji gospodarczej państwa. Augustów wszedł do grona najważniejszych dziesięciu miast Królestwa. Ponieważ jednak w związku z rozwojem kolei trakt stracił na znaczeniu, a kanał nie został wykorzystany gospodarczo, Augustów znalazł się na peryferiach rozwijających się ośrodków przemysłowych i począwszy od drugiej połowy XIX wieku wchodził w okres zastoju. Był typowym miastem powiatowym. Po raz drugi zyskał szansę rozwoju po odzyskaniu niepodległości w okresie międzywojennym, gdy elity 1 Pułku Ułanów Krechowieckich i środowiska nauczycielskie doprowadziły do turystycznego wypromowania miasta jako letniej stolicy Polski. Niestety ten okres wzrostu przerwała druga wojna światowa.
Dziękuję za rozmowę.
Rozmawiał: Bartosz Lipiński.
Napisz komentarz
Komentarze